INTRODUCTION Latin American Journal of Education (LAJoE) is a double-blind peer-reviewed, bi-monthly e-journal based in the USA, supported by a strong Editorial Board and an efficient peer-review system. The journal aims to contribute to the advancement of knowledge and research in education and related disciplines. It focuses on disseminating scholarly work and innovative practices in the fields of pedagogy, curriculum development, educational technology, teacher training, higher education management, educational psychology, distance learning, inclusive education, early childhood education, comparative education, and language education. JOURNAL INFORMATION Journal title : Latin American journal of education Initials : LAJoE Abbreviation : L.A.J.O.E Frequency : once every 45 days Chief Editor: : Steven Brint Impact Factor (IF) : 9.347 DOI : Online ISSN : 2155-1596 Publisher : Latin American journal of education (USA) Language: : English Country of Origin: : USA
ALOHIDA DAVRDA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QUROLLI KUCHLAR BOSHQARUVIDA ALOQA TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada alohida davr sharoitida O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari boshqaruvida aloqa tizimini takomillashtirish masalalari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil etilgan. Unda zamonaviy harbiy boshqaruv tizimlarida aloqa vositalarining o‘rni, ularning barqarorligi, uzluksizligi va xavfsizligini ta’minlash yo‘llari yoritilgan. Shuningdek, raqamli texnologiyalarni joriy etish, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini rivojlantirish, kiberxavfsizlikni kuchaytirish, zaxira aloqa kanallarini yaratish va tizimning moslashuvchanligini oshirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Maqolada, shuningdek, aloqa tizimini rivojlantirishda tashkiliy, texnik va inson omillari uyg‘unligini ta’minlash zarurligi asoslab berilgan hamda ushbu yo‘nalishda ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
aloqa, davr, boshqaruv, texnologiyalar, avtomatlashtirish, kiberxavfsizlik, radioelektronika, zaxira, raqamlashtirish, interoperabellik, logistika, sun’iy yo‘ldosh.
MODELING THE IMPACT OF INTEREST RATES ON INVESTMENT ATTRACTIVENESS IN THE DIGITAL ECONOMY
This article analyzes the impact of interest rates on investment attractiveness in the digital economy. This scientific work is devoted to studying the role of digitalization and the development of financial technologies, as well as the role of state monetary policy instruments in investment activity. The results of the study show that a decrease in interest rates increases investment activity, and the development of digital infrastructure creates a favorable environment for investors.
digital economy, interest rate, investment, monetary policy, modeling, instrument, digital finance.
СОЦИАЛЬНЫЕ КОНЦЕПЦИЯ ГЕНДЕРНЫХ ОТНОШЕНИЙ И ЕЁ РАЗВИТИИ В ЭМПИРИЧЕСКИХ СОЦИОЛОГИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЯХ
В статье анализируются социальные аспекты социальные концепции гендера. Автор рассматриваеть о социальном влиянии понятия гендера в развитие общество. В статье анализируется понятия гендера в современном обществе. В статье изучаются социально-психологические факторы обеспечения гендерного равенства в узбекских семьях, включая обеспечение равных прав и возможностей для женщин и мужчин, защиту женщин от угнетения и насилия. В статье также выдвигаются важные рекомендации по улучшению правового и экономического положения женщин, улучшению условий их жизни и труда, сохранению репродуктивного здоровья и изменению традиционных ролей женщин и мужчин в обществе и семье.
Социальные аспекты гендера, личность, гендер, общество, социализация, личностная идентичность.
BADIY MATNDA METAFORA VA O‘XSHATISHLARNING LINGVOPOETIK FUNKSIYASI
Mazkur maqolada badiiy matnda metafora va o‘xshatishlarning lingvopoetik funksiyalari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida ushbu stilistik vositalarning matn mazmunini boyitish, obrazlilikni kuchaytirish va muallifning individual uslubini namoyon etishdagi o‘rni yoritilgan. Metafora va o‘xshatishlar orqali voqelikning obrazli ifodasi, emotsional-ekspressiv ta’sirning kuchayishi hamda o‘quvchi tasavvuriga ta’sir etish mexanizmlari lingvopoetik yondashuv asosida o‘rganilgan. Shuningdek, turli badiiy asarlardan olingan misollar asosida ushbu vositalarning semantik va stilistik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, metafora va o‘xshatishlar badiiy nutqning estetik qimmatini oshirishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
metafora, o‘xshatish, lingvopoetika, badiiy matn, stilistika, obrazlilik, emotsional-ekspressivlik, badiiy nutq, til vositalari, semantika.
ЭПИТЕТ КАК СТРУКТУРООБРАЗУЮЩАЯ ЕДИНИЦА ИДИОСТИЛЯ М.Ю. ЛЕРМОНТОВА
Выявить, каким образом эпитет в творчестве М.Ю. Лермонтова функционирует как структурообразующая единица идиостиля и объединяет грамматический, семантический и функциональный уровни художественного текста.
эпитет; идиостиль; М.Ю. Лермонтов; поэтика; семантика; колоратив; лирический субъект; аксиология
СИСТЕМА ОБРАЗНЫХ СРЕДСТВ В ПРОЗЕ К. Г. ПАУСТОВСКОГО: ЛЕКСИЧЕСКИЕ, ФОНЕТИЧЕСКИЕ И СИНТАКСИЧЕСКИЕ ДОМИНАНТЫ
Цель исследования состоит в выявлении доминантных лексических, фонетических и синтаксических средств и в определении их роли в формировании тематических центров и идиостиля писателя. Материалом послужили произведения «Мещерская сторона», «Телеграмма», «Дождливый рассвет», «Кара-Бугаз», «Золотая роза» и фрагменты автобиографической эпопеи «Повесть о жизни».
К. Г. Паустовский, идиостиль, образность, эпитет, звукопись, синтаксическая пауза, пейзаж, лирическая проза.
СИСТЕМА ЯЗЫКОВЫХ СРЕДСТВ СОЗДАНИЯ ОБРАЗНОСТИ В ЦИКЛЕ И. С. ТУРГЕНЕВА «СТИХОТВОРЕНИЯ В ПРОЗЕ»
Цель исследования состоит в выявлении доминантных языковых средств, формирующих художественную структуру миниатюр, и в описании механизма их взаимодействия в пределах цикла.
И. С. Тургенев, стихотворения в прозе, Senilia, образность, ритм прозы, тропы, повтор, градация, антитеза, поэтика цикла.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ОЦЕНКИ КРЕДИТОСПОСОБНОСТИ КОРПОРАТИВНЫХ ЗАЁМЩИКОВ НА ОСНОВЕ ИНТЕГРАЦИИ ОФИЦИАЛЬНЫХ ДАННЫХ И АВТОМАТИЗИРОВАННЫХ РАСЧЁТОВ
Статья посвящена снижению потерь в корпоративном андеррайтинге за счёт цифровизации расчётов и маршрутизации заявок. Рассмотрен эффект внедрения инструментов Smart Financial Analytics Engine и Digital Risk Screening and Evaluation Protocol, обеспечивающих автоматизацию коэффициентного анализа и двухэтапный порядок оценки заявок. Эмпирическая оценка выполнена в формате «до/после».
SFA-Engine; DRSEP; корпоративный андеррайтинг; автоматизация расчётов; pre-screen; кредитный анализ; риск-менеджмент; коммерческий банк
SAMARQAND SHAHRI YASHIL MAYDONLARINING SHAHAR MUHITINI SHAKLLANTIRISHDAGI ROLI
Ushbu maqolada Samarqand shahrining urbanizatsiya sharoitida yashil maydonlarning tutgan o‘rni va ularning shahar mikroiqlimiga ta’siri yoritilib beriladi. Shuningdek shahardagi mavjud bog‘lar, "Yashil makon" loyihasi doirasidagi o‘zgarishlar va Yevropa tiklanish va taraqqiyot bankining (YeTTB) "Yashil shaharlar" dasturi doirasidagi istiqbollar tahlil qilingan.
Samarqand, yashil maydonlar, ekologik barqarorlik, urbanizatsiya, mikroiqlim,
TWO VARIETIES, ONE CLASSROOM: SOCIOLINGUISTIC ATTITUDES AND LINGUISTIC KNOWLEDGE AMONG UZBEK EFL LEARNERS
Ushbu maqola O'zbekistondagi ingliz tili o'rganuvchilarining Britaniya va Amerika ingliz tiliga bo'lgan munosabati, o'quv muassasalarida ta'lim berish amaliyoti va ikkala nav o'rtasidagi farqlar bo'yicha bilimlari haqidagi asl so'rovnoma ma'lumotlarini taqdim etadi. 55 nafar ishtirokchi qatnashgan birinchi so'rovnoma va 71 nafar ishtirokchi qatnashgan ikkinchi bilim testi Britaniya ingliz tili rasmiy ta'lim standartlari ustunligini tasdiqlaydi, Amerika ingliz tili esa norasmiy media orqali tobora ko'proq ta'sir ko'rsatmoqda. Natijalar til o'rganuvchilar uchun ishlab chiqilgan interaktiv ta'lim veb-saytini yaratishga asos bo'ldi.
Til variatsiyalar, EFL, ijtimoiy tilshunoslik, Britaniya ingliz tili, Amerika ingliz tili, O'zbekiston, til munosabati, ta'lim veb-sayti
DIGITAL FORENSICS IN THE INVESTIGATION OF TRANSNATIONAL CRIMES: ISSUES OF ADMISSIBILITY OF EVIDENCE AND INTERNATIONAL COOPERATION (THE CASE OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN)
В статье рассматриваются вопросы использования цифровой криминалистики в расследовании транснациональных преступлений. Анализируются понятие и особенности цифровых доказательств, а также проблемы их допустимости, включая аутентичность, целостность и законность получения. Особое внимание уделяется международно-правовому регулированию, в том числе Budapest Convention on Cybercrime, и роли INTERPOL в обеспечении сотрудничества государств.
Цифровая криминалистика; цифровые доказательства; транснациональная преступность; допустимость доказательств; судебная экспертиза; киберпреступность; международное сотрудничество; Budapest Convention on Cybercrime; INTERPOL; Республика Узбекистан
ALISHER NAVOIY “MAHBUB UL-QULUB” ASARIDA MUTRIB VA MUG‘ANNIY OBRAZINING AXLOQIY-ESTETIK TALQINI
Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari o‘zbek mumtoz adabiyotida inson ma’naviyati, jamiyat axloqi va kasb egalari fazilatlarini yoritishda muhim manbalardan biri hisoblanadi.
Ushbu asarda muallif turli ijtimoiy qatlam vakillarini tahlil qilar ekan, ularning ichki dunyosi, axloqiy qiyofasi va jamiyatdagi o‘rniga alohida e’tibor qaratadi.
ОБОСНОВАНИЕ СОВРЕМЕННОЙ МАТЕМАТИКИ: СИСТЕМНО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ ПОДХОД
В статье предлагается системно-методологическое обоснование современных математических концепций и методик преподавания для академического лицея. Показано, что проблема обоснования современной математики целесообразно переносится с узко-логического уровня на методологический: важны не только формальные доказательства, но и система практик, обеспечивающих надёжность, проверяемость и «обозримость» рассуждений (включая роль компьютерных методов). [3] Системно-методологический подход трактуется как особая установка, регулирующая выбор объектов исследования, средств и процедур; в дидактике он задаёт принципы конструирования «сети понятий», проектирования учебных задач (реперных и проблемных), включения моделирования и формирующего оценивания. [4]
современная математика; обоснование; системный подход; системно-методологический подход; математическое образование; академический лицей; компетенции; моделирование; формирующее оценивание
MARKAZIY OSIYODA O’ZBEKISTONNING GEOSIYOSIY AHAMIYATI
Ushbu maqola mintaqaning strategik jihatdan muhim davlati sifatida Oʻzbekistonning rolini tahlil qiladi. Maqolada Oʻzbekistonning Markaziy Osiyo geosiyosiy kontekstida geografik joylashuvi, demografik salmogʻi, shuningdek iqtisodiy va energetika yo’laklaridagi markaziy oʻrnini koʻrib chiqiladi.
Oʻzbekiston, Markaziy Osiyo , demografiya , resurslar, geosiyosiy , geografik , aloqalar.
FOLKLORE TRADITIONS IN WRITTEN LITERATURE
Relations between literature and folklore have been very close since time immemorial, each national literature was greatly influenced by folklore traditions during the formation period. For this reason, the problem of the relationship between literature and folklore seems urgent. This problem is studied separately, first of all, as the presence of folklore in literature. In this article, we will focus on the issues of influence on fiction, cause and effect, how they are manifested in the context of a work of fiction.
Story, narrative, folklore, written literature, tradition, influence, interpretation.
Jahon xalqlari tarixida qadimdan turfa madaniyatlar shakllanib, rivojlanib kelmoqda. Har bir xalq o‘zi yaratgan madaniyati, urf-odati, boshqaruv va ta'lim tizimi bilan dunyo taraqqiyotida o‘z o‘rniga ega. Dunyo xalqlariga o‘z madaniyatini targ‘ib qila olgan xalqlardan biri yunonlardir. Ushbu maqolada yunonlar yaratgan yirik madaniyat va uning dunyo tamaddunida tutgan o‘rni hamda yunon mutafakkirlari haqida so‘z boradi.
Falsafa, Suqrot, Aflotun, Aristotel, Pifagor, Gippokrat, tibbiyot, teatr, Esxil, tragediya, komediya, Sofokl, adabiyot, Ezop.
THE SIGNIFICANCE OF GASTRONOMIC STREETS IN THE DEVELOPMENT OF REGIONAL TOURISM (A CASE STUDY OF NAMANGAN CITY)
This study examines the role and significance of gastronomic streets in the development of regional tourism within modern urban planning practices, using Namangan city as a case study. In recent years, the rapid growth of domestic and pilgrimage tourism in Uzbekistan has necessitated the creation of new conceptual public spaces in historical urban centers. The primary objective of the research is to develop a specialized gastronomic street model that enhances the touristic attractiveness of Namangan city. The research methodology employs a comprehensive approach, including comparative analysis, the graph-analytical method, a case study (specifically the "National Culinary and Handicrafts Center"), and architectural design modeling. As a result of the study, functional-planning and compositional deficiencies of the target area were identified, and architectural design principles aimed at addressing them were developed. Specifically, a system focusing on pedestrian permeability, visual integration, and "liminal spaces" (flexible micro-spaces) within the street environment is proposed. The scientific novelty lies in the first-time architectural and ergonomic justification of a linear public space in a "street" format as a tool for enhancing Namangan’s tourism infrastructure. The practical significance of the research involves the development of strategic recommendations for local government authorities and private investors to shape the city's touristic landscape.
gastronomic street, regional tourism, urban space, architectural environment, functional planning, pedestrian zone, Namangan city, design-code.
KISLOTALILIKNI TUZATISH STRATEGIYALARI MONOTSIT FUNKSIYASI VA TOMIR YALLIG‘LANISHIGA KUTILMAGAN TA’SIRLARI KENG QAMROVLI SHARH
Metabolik atsidoz intensiv terapiya bo‘limlarida tez-tez uchraydigan va yuqori o‘lim ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq bo‘lgan jiddiy patologik holatdir [1]. An’anaviy davolash protokollari asosan natriy bikarbonat qo‘llashga asoslangan bo‘lib, ushbu strategiya atsidozning gemodinamik va metabolik oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan [2]. Biroq, so‘nggi o‘n yillikdagi ilmiy tadqiqotlar natijalari kislota-asos muvozanatini tuzatishning immunologik va endotelial tizimlarga ta’siri haqidagi an’anaviy qarashlarni tubdan o‘zgartirmoqda [3]. Ushbu sharh maqolada kislotalilikni tuzatish strategiyalarining monotsitlar funksiyasi va tomir yallig‘lanishiga kutilmagan ta’sirlari tizimli ravishda tahlil qilinadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, fiziologik sharoitdagi atsidoz (pH 6.5-7.0) monotsitlarning yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarini faollashtirishi va ularning apoptozini kechiktirishi mumkin [4]. GPR4 retseptorining atsidoz tomonidan faollashuvi endotelial hujayralarda yopishqoqlik molekulalari (E-selektin, VCAM-1, ICAM-1) ekspressiyasini oshirishi orqali yallig‘lanish kaskadini kuchaytiradi [5]. Kislotalilikni sun’iy ravishda tuzatish, ayniqsa natriy bikarbonat bilan, paradoksal ravishda hujayra ichidagi atsidozni kuchaytirishi, vazomotor tonusni pasaytirishi va miokard kontraktilligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin [6]. Metabolik terapiyaning yangi yo‘nalishlari, jumladan suksinat asosidagi preparatlar va GPR4 antagonistlari, atsidozni tuzatishda immunomodulyator yondashuvlarni taklif etmoqda [7]. Ushbu sharh 2015-2025 yillar oralig‘ida nashr etilgan 40 dan ortiq ilmiy manbalarga asoslangan bo‘lib, klinik amaliyotda kislotalilikni tuzatish strategiyalarini qayta ko‘rib chiqish zarurligini asoslaydi.
metabolik atsidoz, monotsitlar, endotelial disfunksiya, yallig‘lanish, GPR4, natriy bikarbonat, immunomodulyatsiya, hujayra migratsiyasi, tomir devori, suksinat
EOZINOFIL GRANULA OQSILLARINING TOKSIKLIGI ATSIDOZ VA ALKALOZDA TO‘QIMA SHIKASTLANISHINI BOSHQARISHI
Eozinofil granula oqsillari—asosiy asosiy oqsil (MBP), eozinofil kation oqsil (ECP), eozinofildan kelib chiqqan neyrotoksin (EDN) va eozinofil peroksidaza (EPO)—to‘qimalarning yallig‘lanish va immun patologiyalarida markaziy rol o‘ynaydi. Ushbu maqola atsidoz va alkaloz kabi ekstremal pH sharoitlarida ushbu oqsillarning toksikligi qanday o‘zgarishi va bu o‘zgarishlar to‘qima shikastlanishining og‘irligini qanday modulyatsiya qilishi haqidagi zamonaviy tushunchalarni umumlashtiradi. MBP kabi kation oqsillarning musbat zaryadi pH ga qarab o‘zgarib, ularning hujayra membranalari bilan o‘zaro ta’sirini va sitotoksik potentsialini bevosita belgilaydi [2]. EPO esa halid ionlarini oksidlovchi kuchli ferment bo‘lib, uning faolligi pH ga juda sezgir: neytral muhitda gipoxlorit kabi reaktiv xlor turlarini ishlab chiqaradi, kislotali muhitda esa boshqa reaktiv turlar ustunlik qiladi [3]. EDN va ECP ning ribonukleaza faolligi ham pH o‘zgarishlariga bog‘liq holda o‘zgarib, neytral va asosli muhitda yuqori darajada namoyon bo‘ladi [4]. Atsidoz (pH < 7,0) odatda eozinofil granulalarining kislotalanishi va MBP kristallarining erishi uchun qulay sharoit yaratadi, bu esa oqsilning sekretsiyasini kuchaytiradi [1]. Biroq, atsidoz EPO ning xlorid oksidlanish faolligini pasaytirishi mumkin [3]. Alkaloz (pH > 7,4) esa EPO faolligini oshirib, kuchli oksidlovchi moddalarning hosil bo‘lishini kuchaytiradi, shuningdek, kation oqsillarning hujayra yuzasiga birikishini oshiradi. Ushbu pH ga bog‘liq o‘zgarishlar nafas olish yo‘llari, teri va oshqozon-ichak tizimi kabi turli to‘qimalarda eozinofil vositachiligidagi shikastlanishning klinik ko‘rinishlarini tushuntirishga yordam beradi. Maqolada ushbu mexanizmlarni tushunish surunkali yallig‘lanish kasalliklarini davolashda pH ni modulyatsiya qiluvchi yangi terapevtik strategiyalarga qanday olib kelishi mumkinligi muhokama qilinadi.
Eozinofil granula oqsillari, to‘qima shikastlanishi, atsidoz, alkaloz, asosiy asosiy oqsil (MBP), eozinofil kation oqsil (ECP), eozinofil peroksidaza (EPO), pH modulyatsiyasi, oksidlovchi stress, yallig‘lanish
ATSIDOZDA EOSINOFILLARNING O‘ZARO VA MAKROFAGLAR, LIMFOTSITLAR BILAN MULOQOTIGA TA’SIRI
Ushbu sharhli maqola atsidozning turli shakllari (metabolik, respirator va hujayradan tashqari) sharoitida eozinofillarning immun hujayralar – makrofaglar va limfotsitlar bilan o‘zaro muloqotiga ta’sirini tizimli tahlil qilishga bag‘ishlangan. Atsidoz ko‘plab patologik holatlar, jumladan yallig‘lanish, infektsiyalar, o‘sma mikromuhiti, sepsis va surunkali nafas olish kasalliklarida rivojlanadi. pH ning pasayishi eozinofillarning faollashuvi, yashash muddati, degranulyatsiyasi va sitokinlar ishlab chiqarish qobiliyatini o‘zgartirishi ko‘rsatilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, atsidoz eozinofillarning makrofaglar bilan o‘zaro ta’sirini kuchaytirishi mumkin, bu esa M2 fenotipiga polarizatsiyani va to‘qima remodelingida ishtirok etuvchi omillar chiqarilishini rag‘batlantiradi. Shu bilan birga, atsidoz limfotsitlarning subpopulyatsiyalar nisbatini o‘zgartirib, Th2 javobini kuchaytirishi va eozinofillarning yanada ko‘proq jalb qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin. Maqolada pH o‘zgarishlarining hujayra signalizatsiyasi (GPR65, NF-kB, MAPK yo‘llari), oksilipin metabolizmi va hujayra migratsiyasiga ta’siri mexanizmlari batafsil yoritilgan. Klinik nuqtai nazardan, atsidozning og‘ir shakllarida eozinofiliya bilan kechadigan kasalliklarning prognozi yomonlashadi, ammo ma’lum sharoitlarda eozinofillar himoya vazifasini bajarishi mumkin. Maqola atsidozni tuzatishga qaratilgan yangi terapevtik strategiyalarni ishlab chiqish uchun nazariy asos yaratadi.
atsidoz, eozinofillar, makrofaglar, limfotsitlar, hujayra muloqoti, pH, yallig‘lanish, immunomodulyatsiya, hujayra signalizatsiyasi, oksilipinlar.
QON KISLOTALILIK–ISHQORIYLIK MUVOZANATI BUZILGANDA EOZINOFILLARNING TO‘QIMADA O‘TKIR VA SURUNKALI YALLIG‘LANISHDAGI O‘RNI
Qonning kislotalilik–ishqoriylik muvozanati organizm homeostazini saqlab turuvchi eng nozik fiziologik tizimlardan biri bo‘lib, uning buzilishi nafaqat fermentativ jarayonlar, membrana transporti va mitoxondrial energiya almashinuviga, balki tug‘ma va adaptiv immun javobning yo‘nalishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi o‘n yillikda yallig‘lanish o‘chog‘idagi mikro-muhit, xususan, hujayra tashqarisi pH, laktat to‘planishi, bikarbonat almashinuvi, proton-sezuvchi ion kanallari va metabolik stress immun hujayralar fenotipini qayta dasturlashi mumkinligi haqida kuchli dalillar to‘plandi. Eozinofillar esa an’anaviy ravishda allergiya va gelmintlarga qarshi javob bilan bog‘langan bo‘lsa-da, hozirgi ilmiy qarashlarga ko‘ra ular to‘qima homeostazi, epitelial barer yaxlitligi, fibroblastlar faolligi, angiogenez, shilliq sekretsiyasi, ekstrasellyulyar tuzoqlar hosil bo‘lishi, rezolyutsiya yoki aksincha fibrozga o‘tish jarayonlarida faol ishtirok etuvchi ko‘p funksiyali effektor va regulator hujayralardir. Mazkur sharhda qon va to‘qima darajasidagi atsidoz yoki alkaloz holatlarida eozinofillarning o‘tkir hamda surunkali yallig‘lanishdagi roli tizimli ravishda tahlil qilindi. O‘tkir yallig‘lanishda pH pasayishi, gipoksiya, laktat ko‘payishi va sitokin bo‘roni fonida endoteliy faollashuvi, kemokin gradientlari, granula mediatorlari ajralishi va boshqa granulositlar bilan o‘zaro ta’sir kuchayishi tufayli eozinofillarning to‘qimaga migratsiyasi va effekti modulyatsiyalanadi. Biroq surunkali jarayonda ular IL-5, IL-13, eotaksin/CCR3 o‘qi, mast hujayralar, makrofaglar, epiteliy va fibroblastlar bilan murakkab tarmoq hosil qilib, to‘qima qayta qurilishi, kollagen to‘planishi, bazal membrana qalinlashuvi, shilliq giperproduksiya va organ-spetsifik fibrotik o‘zgarishlarni rag‘batlantirishi mumkin. Ayniqsa nafas yo‘llari, rinosinusit, eozinofilik ezofagit, ichak yallig‘lanishi, EGPA va ayrim KOAH fenotiplarida eozinofillar pHga sezgir mikro-muhit bilan chambarchas bog‘liq holda kasallik og‘irligi va qaytalanish xavfiga ta’sir ko‘rsatadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri “qon pH buzilishi–eozinofil” bog‘liqligini o‘rgangan klinik ishlar hali ko‘p emas, lekin past pHning immun hujayralar metabolizmi, proton-sezuvchi retseptorlar, epitelial bikarbonat sekretsiyasi va yallig‘lanish mikro-muhiti orqali bilvosita ta’siri yaxshi hujjatlashtirilgan. Shu bois eozinofillarni faqat periferik qon hujayrasi sifatida emas, balki pHga bog‘liq to‘qima immunobiologiyasining markaziy ishtirokchilaridan biri sifatida baholash zarur. Sharh natijalari kislota–ishqor muvozanatini tuzatish, yallig‘lanish mikro-muhitini modulyatsiya qilish va anti-IL-5/IL-4R/TSLP yo‘nalishidagi biologik davolarni kombinatsiyalash kelajakda eozinofil-dominant yallig‘lanish kasalliklarini yanada aniq boshqarish imkonini berishini ko‘rsatadi [1–9].
Eozinofil; atsidoz; alkaloz; kislota–ishqor muvozanati; o‘tkir yallig‘lanish; surunkali yallig‘lanish; to‘qima remodellashtirilishi; EETosis; eotaksin; IL-5.
MONOTSITLARNING KISLOTALANISH VA ISHQORLANISH SHAROITIDA GEN IFODALANISHIDAGI O‘ZGARISHLARNI BIR HUJAYRALI DARAJADA TAHLIL QILISH VA TOMIR KASALLIKLARI BILAN BOG‘LASH
Ushbu sharhli maqola monotsitlarning kislotalanish (asidoz) va ishqorlanish (alkaloz) sharoitida gen ifodalanishidagi o‘zgarishlarni bir hujayrali darajada tahlil qilish va bu o‘zgarishlarning tomir kasalliklari patogenezidagi rolini o‘rganishga bag‘ishlangan. So‘nggi o‘n yillikda bir hujayrali RNK sekvensiyalash (scRNA-seq) texnologiyasining rivojlanishi monotsitlarning fenotipik va funksional heterojenligini yuqori aniqlikda o‘rganish imkonini yaratdi [1]. Kislota-ishqor muvozanatining buzilishi, xususan metabolik va respirator asidoz, tomir devoridagi yallig‘lanish jarayonlarini faollashtirish orqali ateroskleroz, gipertenziya va tromboz kabi patologiyalarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi [2]. Monotsitlar qon aylanish tizimidagi asosiy immun hujayralar sifatida tomir endoteliyasiga yopishish, subendotelial bo‘shliqqa migratsiya qilish va makrofaglar hamda dendritik hujayralarga differensiyalash orqali tomir kasalliklarining barcha bosqichlarida muhim rol o‘ynaydi [3]. Bir hujayrali darajadagi tahlillar shuni ko‘rsatdiki, kislotalanish muhiti monotsitlarda yallig‘lanishga qarshi sitokinlar (IL-10, TGF-β) ifodasini pasaytirib, pro-yallig‘lanish genlarining (IL-1β, TNF-α, IL-6) ekspressiyasini oshiradi [4]. Ayniqsa, NR4A1 yuqori ifodalangan no klassik monotsitlar trombolitik va neytrofillarni jalb qiluvchi fenotipga ega ekanligi aniqlangan [5]. Ishqorlanish sharoitida esa monotsitlarning antioksidant himoya tizimlari faollashadi va HIF-1α yo‘li orqali angiogenik omillarning ifodasi kuchayadi [6]. ScRNA-seq yordamida monotsitlarning kamida 7 ta subpopulyatsiyasi identifikatsiya qilingan bo‘lib, ular orasida trombotsit-monotsit komplekslari, MHCII yuqori va interferonga javob beruvchi subpopulyatsiyalar tomir patologiyasida asosiy rol o‘ynaydi [7]. Kislotalanish sharoitida ROS-NRF2 signal yo‘lining faollashishi oksidativ stress va endotelial disfunksiyaga olib keladi [8]. Ishqorlanish esa monotsitlarning endoteliyaga yopishish qobiliyatini kamaytirib, tomir ichi tromboz xavfini pasaytiradi [9]. Ushbu sharh monotsitlarning kislota-ishqor muvozanatiga javob mexanizmlarini bir hujayrali darajada tushunish va bu bilimlarni tomir kasalliklarining yangi terapevtik strategiyalarini ishlab chiqishda qo‘llash imkoniyatlarini tahlil qiladi [10]. Maqolada 2015-2025 yillar oralig‘ida nashr etilgan 40 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar natijalari tahlil qilingan va monotsitlarning fenotipik o‘zgaruvchanligi ularning tomir patologiyasidagi ikki tomonlama rolini - ham himoya, ham zararli funksiyalarini bajarish imkonini berishi ko‘rsatilgan [11].
bir hujayrali RNK sekvensiyalash, monotsit subpopulyatsiyalari, asidoz, alkaloz, tomir yallig‘lanishi, immunotromboliz, endotelial disfunksiya, oksidativ stress, gen ifodalanishi, ateroskleroz
MIKROOQIM TEXNOLOGIYALARI YORDAMIDA TURLI KISLOTALILIK SHAROITLARIDA MONOTSIT–ENDOTELIY O‘ZARO TA’SIRINI MODELLASHTIRISH
Ushbu ilmiy sharh mikrooqim texnologiyalari asosida turli pH sharoitlarida monotsitlar va endoteliy hujayralari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni modellashtirishning zamonaviy yondashuvlarini tizimli tahlil qiladi. Yallig‘lanish jarayonlarida monotsitlarning endoteliyga adgeziyasi va transmigratsiyasi ateroskleroz, sepsis, yallig‘lanishli ichak kasalliklari va metabolik sindrom kabi patologiyalarning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Kislotalilik (pH) muhitining o‘zgarishi – atsidoz yoki alkaloz – ushbu hujayralararo o‘zaro ta’sirning molekulyar mexanizmlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. An’anaviy in vitro modellar (masalan, statik hujayra madaniyati yoki Boyden kamerasi) fiziologik qon oqimining dinamik sharoitlarini, ayniqsa devor siljish kuchlanishini va gidrodinamik bosim gradientlarini to‘liq aks ettira olmaydi. Mikrooqim texnologiyalari – mikromanipulyatsiya, mikrofluidik chiplar, lab-on-a-chip tizimlari va mikroelektromexanik sensorlar – bu kamchiliklarni bartaraf etib, in vivo tomirlardagi qon oqimining asosiy parametrlarini (oqim tezligi, siljish kuchlanishi, bosim profili) aniq va takrorlanuvchan tarzda simulyatsiya qilish imkonini beradi. Ushbu sharhda 2015-2025 yillar oralig‘ida nashr etilgan 40 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar tahlil qilingan bo‘lib, ular mikrooqim platformalarida endoteliy-monotsit o‘zaro ta’sirining pH-gi bog‘liq jihatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, pH 7.0 dan past (atsidoz) sharoitlarda monotsitlarning endoteliyga yopishishi va subendotelial migratsiyasi sezilarli darajada kuchayadi, bu jarayon adgeziya molekulalari (ICAM-1, VCAM-1, E-selektin) va xemokin retseptorlari (CCR2, CX3CR1) ifodalanish darajasining pH-gi bog‘liq o‘zgarishlari bilan izohlanadi. Mikrooqim tizimlari, ayniqsa, real vaqt rejimida hujayra morfologiyasini kuzatish, molekulyar darajadagi o‘zgarishlarni floresan vizualizatsiya qilish va farmakologik aralashuvlarni avtomatlashtirilgan tarzda sinovdan o‘tkazish imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ushbu sharhning yakuniy xulosasiga ko‘ra, mikrooqim texnologiyalari asosida ishlab chiqilgan mikrofiziologik tizimlar yallig‘lanish kasalliklarining patogenezini chuqurroq tushunish va yangi terapevtik strategiyalarni ishlab chiqish uchun istiqbolli platforma hisoblanadi.
mikrofluidika, monotsit, endoteliy, kislotalilik, pH, yallig‘lanish, adgeziya, hujayra migratsiyasi, lab-on-a-chip, ateroskleroz
SEMIRISH VA METABOLIK SINDROMDA KISLOTALANISHGA MOYILLIK MONOTSITLARNING YALLIG‘LANISH XOTIRASI VA TOMIR ZARARLANISHI
Metabolik sindrom va semirish dunyo bo‘ylab kardiovaskulyar kasallanish va o‘limning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Ushbu holatlarda kuzatiladigan surunkali past darajali yallig‘lanish ateroskleroz rivojlanishining markaziy patofiziologik mexanizmi sifatida tan olingan. So‘nggi o‘n yillikda olib borilgan tadqiqotlar immun tizimining tug‘ma bo‘g‘inida ilgari faqat adaptiv immunitetga xos deb hisoblangan xotira fenomeni mavjudligini isbotladi. "Tayyorlangan immunitet" (trained immunity) deb ataluvchi bu hodisa monotsitlar va makrofaglarning qisqa muddatli stimulyatsiyadan so‘ng uzoq muddatli funksional, epigenetik va metabolik qayta dasturlashga uchrashini anglatadi [1]. Metabolik sindrom va semirishda yuqori glyukoza, erkin yog‘ kislotalari, oksidlangan past zichlikdagi lipoproteinlar va boshqa endogen ligandlar ta’sirida monotsitlarda kislotalanishga moyillik (asidoz) va yallig‘lanish xotirasi shakllanadi [2]. Ushbu jarayonda glyukolizning kuchayishi, trikarbon kislota sikli metabolitlarining (sukkizinat, fumarat) to‘planishi va mitoxondrial disfunksiya muhim rol o‘ynaydi [3]. Monotsitlarning epigeneetik qayta dasturlashuvi natijasida hosil bo‘lgan yallig‘lanish xotirasi tomir endoteliyasining disfunksiyasiga, aterosklerotik blyashka shakllanishiga va uning beqarorlashuviga olib keladi [4]. Ushbu sharhli maqolada semirish va metabolik sindromda monotsitlarning kislotalanishga moyilligi va yallig‘lanish xotirasi mexanizmlari, ularning tomir devoriga ta’siri va potensial terapevtik yo‘nalishlar batafsil yoritilgan. Maqola so‘nggi o‘n yillikda dunyoning yetakchi ilmiy bazalarida chop etilgan 40 dan ortiq tadqiqot natijalariga asoslangan.
tayyorlangan immunitet, monotsitlar, metabolik sindrom, semirish, ateroskleroz, epigenetik qayta dasturlash, kislotalanish, glyukoliz, yallig‘lanish xotirasi, tomir zararlanishi
QANDLI DIABETDA QON KISLOTALILIK KO‘RSATKICHI TEBRANISHLARI VA MONOTSIT DISFUNKSIYASI
Ushbu ilmiy sharh qandli diabet (QD)ning ikkita o‘zaro bog‘liq patofiziologik jihati – diabetik ketoatsidoz (DKA) sharoitida rivojlanuvchi metabolik atsidoz va diabetga chalingan bemorlarda kuzatiluvchi monotsitlar disfunksiyasini atroflicha tahlil qilishga bag‘ishlangan. So‘nggi o‘n yillik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, diabetda nafaqat glyukozaning o‘zgarishi, balki qon kislotalilik darajasining tebranishlari va immun hujayralar – xususan monotsitlarning funksional faolligidagi buzilishlar kasallikning kechishi va asoratlari rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Diabetik ketoatsidoz insulin tanqisligi fonida rivojlanuvchi jiddiy metabolik asorat bo‘lib, giperglikemiya, ketonemiya va metabolik atsidozning kombinatsiyasi bilan tavsiflanadi. DKA patogenezida asosiy rolni insulin yetishmovchiligi va kontrregulyator gormonlar (glyukagon, katexolaminlar, kortizol) faolligining kompensator oshishi o‘ynaydi. Ushbu gormonal nomutanosiblik jigarda glyukoneogenez va ketogenez jarayonlarini faollashtiradi, natijada qonda keton tanalari (atsetoatsetat, beta-gidroksibutirat) to‘planadi va metabolik atsidoz rivojlanadi. Arterial qon pH ko‘rsatkichining 7.30 dan pastga tushishi va bikarbonat darajasining 18 mmol/L dan kamayishi DKA ning asosiy laborator belgilari hisoblanadi. Monotsitlar immun tizimning muhim hujayralari bo‘lib, ular nafaqat patogenlarga qarshi himoya reaksiyalarida, balki yallig‘lanish jarayonlarini tartibga solishda va to‘qimalarning remodelatsiyasida ishtirok etadi. Qandli diabetda monotsitlarning fenotipi va funksiyasi sezilarli darajada o‘zgaradi. Xususan, diabet asoratlari rivojlangan bemorlarda CD163+ monotsitlar populyatsiyasida apoptoz bilan bog‘liq mikroRNKlarning yuqori regulyatsiyasi, hujayra aktivatsiyasi va migratsiyasi uchun mas’ul bo‘lgan genlar (CCR5, CD11b, TLR4) ekspressiyasining pasayishi kuzatiladi. Yana bir muhim jihat – diabetda monotsitlarning teskari transendotelial migratsiya (rTEM) qobiliyatining buzilishi bo‘lib, bu aterosklerotik blyashkalarda monotsitlarning to‘planishiga va surunkali yallig‘lanishning kuchayishiga olib keladi. Mazkur sharhda DKA da rivojlanuvchi kislotalilik o‘zgarishlarining molekulyar mexanizmlari, bu o‘zgarishlarning monotsitlar funksiyasiga ta’siri, shuningdek diabetik asoratlar patogenezida ushbu ikki omilning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, metabolik atsidoz va monotsit disfunksiyasi o‘rtasida bevosita sabab-natija aloqasi mavjud bo‘lib, bu aloqani tushunish diabet asoratlarining oldini olish va davolashning yangi strategiyalarini ishlab chiqishga imkon beradi.
Qandli diabet, metabolik atsidoz, diabetik ketoatsidoz, monotsitlar, kislotalilik, pH, CD163, yallig‘lanish, immun disfunksiya, ateroskleroz
O‘PKA FAOLIYATI BUZILISHIGA BOG‘LIQ ISHQORLANISH HOLATLARIDA MONOTSIT FAOLLASHUVI VA TOMIR ICHKI QAVATI SHIKASTLANISHI
Nafas olish tizimi faoliyatining buzilishi natijasida rivojlanadigan respirator alkaloz – qon pH darajasining oshishi va karbonat angidrid (CO₂) parsial bosimining pasayishi bilan xarakterlanadigan patologik holat bo‘lib, u ko‘plab kritik kasalliklar, jumladan o‘pka parenximasining diffuz shikastlanishi, o‘tkir respirator distress sindromi (ARDS), og‘ir pnevmoniyalar hamda markaziy nafas olish markazining boshqaruv buzilishlarida kuzatiladi. Ushbu sharh maqolada respirator alkaloz va uning asosida yotgan gipokapniya sharoyitida monotsitlar faollashuvining molekulyar mexanizmlari hamda tomir ichki qavati (endoteliy) shikastlanishining patogenetik aspektlari atroflicha yoritilgan. So‘nggi o‘n yillikdagi ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, gipokapniya va alkaloz nafaqat miya qon oqimining pasayishiga olib keladigan vazokonstriksiya mexanizmlari orqali, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri immun hujayralar faolligiga ta’sir etib, monotsitlarning yuzaki retseptorlari (masalan, CD14, CD16, CCR2, CX3CR1) ekspressiyasini o‘zgartirishi va ularning endoteliyga adgeziya qobiliyatini kuchaytirishi mumkin [1]. Ayniqsa, endotelial glikokaliks degradatsiyasi – tomir ichki qavati shikastlanishining erta bosqich belgisi bo‘lib, uning buzilishi kapillyar o‘tkazuvchanlikning oshishi, interstitsial shohlamaning shakllanishi va o‘pka funksiyasining yomonlashuviga olib keladi [2]. Monotsitlar va ularning hosilalari (masalan, mikrovezikulalar va ekstrasellyulyar vezikulalar) alkaloz sharoyitida sitokinlar (IL-1β, IL-6, TNF-α, MCP-1) ishlab chiqarishni faollashtirishi, shuningdek, endotelial hujayralar bilan o‘zaro ta’sirlashib, adgeziya molekulalari (ICAM-1, VCAM-1, E-selektin) ekspressiyasini induksiyalashi isbotlangan [1]. Maqolada, shuningdek, o‘pka mikrosirkulyator yotqizig‘idagi neytrofillar va monotsitlarning sekvestratsiyasi, ularning to‘qimaga migratsiyasi, shuningdek, alveolyar makrofaglarning faollashuvi kabi jarayonlar alkaloz fonida qanday o‘zgarishlarga uchraganligi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotlarning natijalariga asoslanib, gipokapniya va alkalozning ma’lum sharoitlarda (masalan, issiqlik stressida) himoya mexanizmlarni faollashtirishi – ya’ni yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi haqidagi qarama-qarshi ma’lumotlar ham tahlil qilinadi. Shu nuqtai nazardan, o‘pka faoliyati buzilishiga bog‘liq ishqorlanish holatlarida monotsitlarning paradoksal ikki tomonlama roli – bir tomondan ularning faollashuvi natijasida endoteliyga zarar yetishi, ikkinchi tomondan esa ularning gipokapnik sharoitda “sokin” holatda qolishi yoki yallig‘lanishga qarshi fenotipga o‘tishi – patofiziologik mexanizmlarning murakkabligini namoyish etadi. Ushbu sharh ARDS, sepsis bilan bog‘liq o‘pka shikastlanishi, hamda mexanik ventilyatsiya asoratlari kabi klinik holatlarda terapevtik strategiyalarni ishlab chiqish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Respirator alkaloz, gipokapniya, monotsit faollashuvi, endotelial disfunksiya, glikokaliks, o‘pka shikastlanishi, mikrovezikulalar, adgeziya molekulalari, ARDS, yallig‘lanish.
BUYRAK FAOLIYATI PASAYGANDA KISLOTALANISHNING MONOTSITLAR ORQALI QON TOMIR QATTIQLASHUVI VA GIPERTONIYA RIVOJIGA TA'SIRI
Surunkali buyrak kasalligi (SBK) global aholining qariyb 10-15% ni qamrab olgan holda, yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanishining mustaqil xavf omili hisoblanadi. SBKda kuzatiladigan metabolik atsidoz — buyrakning vodorod ionlarini chiqarib yuborish va bikarbonatni regeneratsiya qilish qobiliyatining pasayishi natijasida rivojlanadigan patologik holat bo'lib, uning tarqalishi glomerulyar filtratsiya tezligining 60 ml/min/1.73m² dan pastga tushishi bilan 20-30% ga etadi [1]. So'nggi o'n yillikdagi tadqiqotlar metabolik atsidozning nafaqat mushaklarning katabolizmi va suyak mineral zichligining pasayishiga, balki immun hujayralar, xususan, monotsitlarning fenotipi va funksiyasiga chuqur ta'sir ko'rsatishi orqali yurak-qon tomir patologiyalari rivojiga hissa qo'shishini isbotladi [2]. Monotsitlar — organizmning birinchi chiziq himoya hujayralari sifatida, ikkilamchi fenotipik o'zgarishlarga uchrab, SBK sharoitida patogenetik ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, past pH muhiti (pH <7.35) monotsitlarda CaSR (kaltsiy sezuvchi retseptor) ekspressiyasining pasayishiga olib keladi, bu esa ularning qon tomir devoridagi ektopik minerallashuvni (kalsifikatsiyani) inhibe qilish qobiliyatini 40-50% ga kamaytiradi [3]. Ushbu jarayon natijasida arterial devorning qattiqlashuvi (arterial stiffness) rivojlanadi, bu esa o'z navbatida sistolik qon bosimining oshishiga va gipertoniyaning progressiyasiga sabab bo'ladi. Ushbu maqolada metabolik atsidozning monotsitlar orqali qon tomir kalsifikatsiyasi va gipertoniya patogeneziga ta'sir qilish mexanizmlari batafsil yoritilgan. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, atsidoz sharoyitida monotsitlarning fenotip klassik (CD14++CD16-) monitoringdan yallig'lanishga qarshi (CD14+CD16++) yo'nalishga siljiydi, ular tomonidan yallig'lanish sitokinlari (IL-1β, IL-6, TNF-α) ishlab chiqarilishi 2-3 barobar ortadi [4]. Shu bilan birga, monotsitlarning CaSR retseptorlari soni va funksional faolligi sezilarli darajada pasayadi. Ushbu ikki tomonlama o'zgarish — yallig'lanish potentsialining oshishi va kalsifikatsiyaga qarshi himoya mexanizmlarining zaiflashishi — qon tomir devoridagi silliq mushak hujayralarining osteogenik transformatsiyasini rag'batlantiradi [5]. Natijada, medial va intimal kalsifikatsiya rivojlanib, arterial rijidlik (qattiqlik) indekslari — aortal puls to'lqin tezligi (PWV) va kardiovaskulyar evristik indeks — sezilarli o'sadi [6]. Bundan tashqari, atsidoz tomonidan qo'zg'atilgan monotsitlar disfunksiyasi renin-angiotenzin-aldosteron tizimining (RAAS) faollashuviga olib keladi. Monotsitlar tomonidan ishlab chiqarilgan IL-6 va TNF-α buyrak va qon tomir devoridagi angiotenzinogen ekspressiyasini kuchaytirib, angiotenzin II darajasini oshiradi [7]. Bu esa vazokonstriksiyani kuchaytirib, natriy va suvning reabsorbsiyasini oshirib, gipertoniyaning saqlanib qolishiga va yomonlashishiga sabab bo'ladi. Ushbu murakkab patofiziologik tarmoqlarni tushunish SBK bilan og'rigan bemorlarda kardiovaskulyar asoratlarning oldini olish va davolashning yangi strategiyalarini ishlab chiqish imkonini beradi. Xususan, monotsitlardagi CaSR ekspressiyasini tiklashga yoki ularning yallig'lanish faolligini kamaytirishga qaratilgan terapevtik yondashuvlar (masalan, kaltsimimetiklar, SGLT2 ingibitorlari) istiqbolli yo'nalish hisoblanadi [8].
metabolik atsidoz, monotsitlar, qon tomir kalsifikatsiyasi, gipertoniya, CaSR retseptorlari, surunkali buyrak kasalligi, arterial qattiqlik, yallig'lanish sitokinlari, osteogen transformatsiya, renin-angiotenzin tizimi
ATSIDOZ SHAROITIDA EOZINOFILLARNING MIKROBLARGA QARSHI HIMOYA IMKONIYATLARI FOYDALI MOSLASHUVMI YOKI ZARARLI REAKSIYAMI
Ushbu maqola atsidoz sharoitida eozinofillarning mikroblarga qarshi himoya potentsialini tizimli ravishda tahlil qilishga bag'ishlangan bo'lib, ushbu hodisaning fiziologik foydaliligi va patologik zararliligi o'rtasidagi murakkab muvozanatni yoritishga harakat qiladi. Eozinofillar — bu ko'p funksiyali granulotsitlar bo'lib, ular an'anaviy ravishda parazitar infektsiyalar va allergik kasalliklarning patogenezida asosiy rol o'ynaydi [1]. So'nggi o'n yillikdagi tadqiqotlar eozinofillarning immunologik repertuarini sezilarli darajada kengaytirdi: ular nafaqat T-hujayralari va dendritik hujayralar bilan o'zaro ta'sir qiladi, balki yallig'lanish joylarida mustaqil ravishda sitokinlar va kimyokinlar ishlab chiqarish qobiliyatiga ega ekanligi aniqlandi [1]. Atsidoz — to'qima pH darajasining pasayishi — ko'plab patologik sharoitlarda, jumladan yallig'lanish o'choqlari, o'simta mikromuhiti, ishemiya va yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. Kislotali muhit eozinofillarning faollashuviga, degranulyatsiyasiga va hujayradan tashqari tuzoqlar (EET) hosil qilishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Biroq, atsidozning eozinofillarning mikroblarga qarshi himoyasidagi roli ikki tomonlama xususiyatga ega: bir tomondan, kislotali muhit ba'zi patogenlarning o'sishini bevosita inhibe qilishi va eozinofil granulalarining antibakterial samaradorligini oshirishi mumkin; ikkinchi tomondan, u to'qimalarning haddan tashqari shikastlanishiga, surunkali yallig'lanishning davom etishiga va otoimmun reaktsiyalarning kuchayishiga olib kelishi mumkin [2]. Ushbu maqolada atsidoz sharoitida eozinofillarning mikroblarga qarshi himoya mexanizmlarining molekulyar asoslari, ularning fiziologik va patologik ahamiyati, shuningdek, ushbu bilimlarning klinik tatbiq istiqbollari batafsil yoritilgan.
atsidoz, eozinofillar, mikroblarga qarshi himoya, eozinofil hujayradan tashqari tuzoqlari, yallig'lanish, to'qima shikastlanishi, immunoregulyatsiya, kislotali muhit, degranulyatsiya, patogenez
ALKALOZ FONIDA EOZINOFILLARNING QON TOMIRDAN TASHQARIDAGI FAOLLIGINING O‘ZGARISHI VA TROMBOZGA MOYILLIGI
Ushbu maqola alkaloz fonida eozinofil granulotsitlarning qon tomirdan tashqaridagi faolligining o‘zgarishi va bu jarayonning trombozga moyillik bilan bog‘liqligini atroflicha tahlil qilishga bag‘ishlangan. So‘nggi o‘n yillik tadqiqotlar eozinofillarning nafaqat allergik va parazitar kasalliklardagi an’anaviy roli, balki gemostaz va tromboz jarayonlaridagi muhim ishtirokini ham ochib berdi [8]. Ayniqsa, qon plazmasining pH darajasining oshishi (alkaloz) eozinofillarning funktsional holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Eozinofillarning sitoplazmatik alkalinizatsiyasi ularning degranulyatsiyasi, eozinofil ekstrasellyulyar tuzoqlar (EET) hosil qilishi va trombotsitlar bilan o‘zaro ta’sirini kuchaytirishi aniqlangan [1][2]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, alkaloz sharoitida eozinofillarning asosiy asosiy oqsil (MBP) va eozinofil peroksidaza (EPO) kabi granula oqsillarini chiqarishi ortadi [4]. Ushbu oqsillar to‘g‘ridan-to‘g‘ri trombotsitlarni faollashtirish va endotelial hujayralarda to‘qima omili (TF) ekspressiyasini induktsiya qilish orqali tromboz jarayonlarini rag‘batlantiradi [6]. Bundan tashqari, eozinofillar tomonidan 12/15-lipoksigenaza yordamida oksidlangan fosfolipidlarning ishlab chiqarilishi protrombinaza kompleksining shakllanishi uchun qulay muhit yaratadi [8]. Ushbu sharhli maqolada 2015-2025 yillar oralig‘ida nashr etilgan ilmiy tadqiqotlar asosida alkalozning eozinofil faolligiga ta’sir mexanizmlari, eozinofil-trombotsit o‘zaro ta’sirining molekulyar asoslari va ushbu jarayonlarning tromboz rivojlanishidagi klinik ahamiyati tizimli ravishda yoritilgan. Maqolada, shuningdek, alkaloz fonida eozinofillarning qon tomir devoridan tashqariga migratsiyasi va u yerda ularning faollashuvining o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Ushbu kompleks mexanizmlarni tushunish trombozning yangi terapevtik maqsadlarini aniqlash va profilaktika strategiyalarini ishlab chiqish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
alkaloz, eozinofillar, tromboz, eozinofil ekstrasellyulyar tuzoqlari, major basic protein, eozinofil peroksidaza, trombotsitlar faollashuvi, to‘qima omili, hujayra ichidagi pH regulyatsiyasi, oksidlangan fosfolipidlar.
Sarkopeniya — bu skelet mushaklarining progressiv va umumlashgan kasalligi bo‘lib, mushak massasi, kuchi va funksiyasining yo‘qolishi bilan tavsiflanadi. Avvallari qarishning muqarrar qismi deb hisoblangan bo‘lsa, hozirda u mustaqil klinik holat sifatida tan olinadi va kasallanish, nogironlik, sog‘liqni saqlash xarajatlari hamda o‘lim ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Aholining global qarishi fonida sarkopeniya geriatriya, reabilitatsiya va profilaktik tibbiyotda asosiy muammolardan biriga aylanmoqda.