ATSIDOZ SHAROITIDA BAKTERIAL BIOFILM VA NEYTROFIL JAVOBI ANTIBAKTERIAL STRATEGIYALAR
Keywords:
Atsidoz, bakterial biofilm, neytrofillar, NEToz, pH-sezgir polimerlar, antimikrob peptidlar, ROS, biofilmlarni boshqarish, antibakterial strategiyalar, dori yetkazib berish tizimlari.Abstract
So'nggi o'n yillikda olib borilgan tadqiqotlar surunkali infektsiyalar patogenezida to'qima atsidozi (pH < 7.35) muhim omil ekanligini ko'rsatmoqda. An'anaviy ravishda faqatgina metabolik chiqindi mahsulot sifatida qaralgan kislotali muhit, aslida bakterial biofilm va xost immun tizimi, xususan neytrofillar o'rtasidagi murakkab "qurollanish poygasida" markaziy tartibga soluvchi rol o'ynaydi. Ushbu tahliliy maqola atsidoz sharoitida bakterial biofilmlarning shakllanish mexanizmlari, ularning patogenlik xususiyatlari va ayni paytda ana shunday kislotali mikromuhitda neytrofil granulotsitlarning funksional javobidagi o'zgarishlarni kompleks tahlil qilishga bag'ishlangan. Biofilmlar nafaqat passiv himoya qatlami, balki atrof-muhit pH ini faol ravishda o'zgartirish qobiliyatiga ega bo'lgan dinamik tuzilmalardir. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, Bacillus subtilis va Escherichia coli kabi bakteriyalar o'sish jarayonida hosil bo'ladigan kislotali mahsulotlarni (sirka kislotasi, sut kislotasi) neytrallash yoki undan foydalanish orqali o'zlarining ekstrasellyular muhitini optimal pH darajasiga keltira oladi [2, 3]. Masalan, E. coli da YfaL oqsili shakar metabolizmi natijasida hosil bo'lgan kislotali muhitda faollashib, bakteriyalarning o'z-o'zidan agregatsiyasini va biofilm shakllanishini kuchaytiradi, bu esa ularning kislotali stressga chidamliligini oshiradi [3].
Ikkinchi tomondan, yallig'lanish o'chog'idagi atsidoz neytrofillar faoliyatiga ikki xil ta'sir ko'rsatadi. Bir tomondan, kislotali muhit neytrofillarning apoptozini kechiktirib, ularning yashash muddatini uzaytiradi va fagotsitar faolligini ma'lum darajada saqlab qoladi [7]. Ammo, boshqa tomondan, atsidoz neytrofillarning eng muhim antimikrob mexanizmlaridan biri bo'lgan reaktiv kislorod turlari (ROS) ishlab chiqarish va neytrofil ekstrasellyular tuzoqlar (NETs) hosil qilish jarayonini (NEToz) sezilarli darajada susaytiradi [4, 7]. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, pH 6.5 va undan past qiymatlarda PMA (forbol miristat asetat) yoki immun komplekslar bilan qo'zg'atilgan NEToz jarayoni inhibe bo'ladi. Bu holat neytrofillarning glikolitik faolligining pasayishi va hujayra ichi pH ning o'zgarishi bilan bog'liq [7, 10]. Aynan shu paradoksal holat—biofilmlarning kislotali muhitga moslashuvchanligi va neytrofillar effektor funksiyalarining atsidozda susayishi—surunkali infektsiyalarni davolashni qiyinlashtiradigan asosiy omillardan biridir.
Ushbu maqolada, aynan shu muammoni hal qilishga qaratilgan zamonaviy antibakterial strategiyalar tahlil qilinadi. An'anaviy antibiotiklarning biofilm qatlamiga o'ta olmasligi va atsidoz sharoitida samaradorligining pasayishi, yangi, "intellektual" yondashuvlarni ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Shu nuqtai nazardan, pH-sezgir materiallar va dori yetkazib berish tizimlari istiqbolli yechim sifatida maydonga chiqmoqda [1, 5, 8]. Masalan, infektsiya o'chog'idagi past pH muhitida (pH 5.5—6.5) faollashadigan polimerlar yoki gidrogellar yordamida antibakterial vositalarni mahalliy va dozalangan holda yetkazib berish mumkin [5, 8]. Shuningdek, temir oksidi nanozarrachalari kabi ba'zi nano-materiallar kislotali muhitda peroksidaza faolligini namoyon qilib, biofilm matritsasini parchalash va bakteriyalarni yo'q qilish qobiliyatiga ega [8]. Xulosa qilib aytganda, ushbu maqola atsidoz sharoitida biofilm-xost immun tizimi o'zaro ta'sirining molekulyar mexanizmlarini yoritib berish bilan birga, ana shu bilimlarga asoslangan holda ishlab chiqilayotgan innovatsion antibakterial strategiyalarning hozirgi holati va kelajak istiqbollarini tahlil qiladi.
References
1. Касимов Э. Р. и др. ВЛИЯНИЕ КОМБИНИРОВАННЫХ НООТРОПНЫХ ПРЕПАРАТОВ НА СОДЕРЖАНИЕ ГЛЮКОЗЫ ПРИ РАЗВИТИИ ГЕМИЧЕСКОЙ ГИПОКСИИ. – 2024.
2. Usmanov R. J., Sh A. D., Tilyabov I. A. MORPHOLOGICAL CHARACTERISTIC CHANGES OF THE KIDNEY TISSUE OF OFFSPRING OF RATS BORN ON THE BACKGROUND OF DIABETES MELLITUS WITH STREPTOCYAZINE //Art of Medicine. International Medical Scientific Journal. – 2023. – Т. 3. – №. 1.
3. Mamadalieva O., Tilyabov I. Morphometric changes in the renal tissue of offspring rats born under experimental diabetes mellitus conditions on days 3, 60, and 90 //INTEGRATION OF EDUCATION AND SCIENCE: GLOBAL CHALLENGES AND SOLUTIONS. – 2025. – Т. 1. – №. 1. – С. 271-274.
4. Тилябов И. А. ОНТОГЕНЕЗНИНГ ТУРЛИ ДАВРЛАРИДА СТРЕПТОЗОТОСИНЛИ ҚАНДЛИ ДИАБЕТ ФОНИДА ТУҒИЛГАН КАЛАМУШЛАР АВЛОДИ БУЙРАК ТЎҚИМАСИНИНГ МОРФОЛОГИК ЎЗГАРИШЛАРИ //Журнал гуманитарных и естественных наук. – 2023. – №. 3 [2]. – С. 159-166.
5. Tilyabov M., Khaydarov G., Saitkulov F. Chromatography-Mass spectrometry and its Analytical capabilities //Development and innovations in science. – 2023. – Т. 2. – №. 1. – С. 118-121.
6. Миршарапов У. М. и др. Морфофункциональные изменения стенок сердце при воздействии пестицидов //Морфология. – 2018. – Т. 153. – №. 3. – С. 183-184.
7. Baxtiyerovna A. D. et al. Орқа мия нервларининг анатомияси. – 2023.
8. Тилябов И. А., Усманов Р. Д. МОРФОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ПОЧЕК У ПОТОМСТВА ОТ МАТЕРЕЙ БОЛЬНЫХ САХАРНЫМ ДИАБЕТОМ //The 15 th International scientific and practical conference “Modern science: innovations and prospects”(November 13-15, 2022) SSPG Publish, Stockholm, Sweden. 2022. 573 p. – 2022. – С. 121.
9. Тилябов И. А., Усманов Р. Д. ПОСТНАТАЛЬНОЕ СТАНОВЛЕНИЕ ПЕЧЕНИ ПОТОМСТВА, РОЖДЕННЫЕ ОТ МАТЕРЕЙ С ХРОНИЧЕСКИМ ТОКСИЧЕСКИМ ГЕПАТИТОМ //The 2 nd International scientific and practical conference “Progressive research in the modern world”(November 2-4, 2022) BoScience Publisher, Boston, USA. 2022. 666 p. – 2022. – С. 84.
10. Тилябов И. А. СТРЕПТОЗОТОЦИНОВЫЕ МОДЕЛИ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОГО САХАРНОГО ДИАБЕТА.
11. Tilyabov, I., & Xalilov, H. (2026). ATSIDOZDA NEYTROFIL "OKSIDATIV BURST"I: NADPH-OKSIDAZA FAOLLIGI VA ROS DINAMIKASI. In INTERNATIONAL BULLETIN OF MEDICAL SCIENCES AND CLINICAL RESEARCH (Vol. 6, Number 2, pp. 121–132). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.18731767
12. Berdiyev, O., Tilyabov, I., & Xalilov, H. (2025). GIPERGLIKEMIK SHAROITDA URUG' PUFAKCHALARI VA PROSTATA BEZINING MORFOLOGIYASI. In EURASIAN JOURNAL OF MEDICAL AND NATURAL SCIENCES (Vol. 5, Number 6, pp. 196–205). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.15695225
13. Vaxob ogli B. O., Dilshodovich X. H. GIPERGLIKEMIK HOLATDAGI URUG ‘PUFAKCHALARI VA PROSTATA BEZINING MORFOLOGIYASI //Latin American journal of education. – 2025. – Т. 5. – №. 6. – С. 550-563.
14. Tilyabov, I., Yo`ldosheva, M., & Xalilov, H. (2026). GLIKOLIZ–LAKTAT–pH. NEYTROFIL IMMUNOMETABOLIZMINING "SWITCH" NUQTALARI. In INTERNATIONAL BULLETIN OF MEDICAL SCIENCES AND CLINICAL RESEARCH (Vol. 6, Number 2, pp. 133–144). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.18731811
15. Akrom ogli T. I. et al. NEYTROFIL ELASTAZA, MIELOPEROKSIDAZA VA PROTE AZALARNING PH GA BOG ‘LIQ FAOLLIGI VA TO ‘QIMA SHIKASTLANISHI MEXANIZMLARI //JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2026. – Т. 9. – №. 2. – С. 17-37.
16. Zamanovna S. S., Dilshodovich X. H. PROTON-SEZUVCHI RETSEPTORLAR (GPR65, TDAG8) ORQALI PH-SIGNAL TRANSDUKSIYASI VA NEYTROFIL FENOTIPINING SHAKLLANISHI. PATOFIZIOLOGIK AHAMIYAT VA TERAPEVTIK ISTIQBOLLAR //JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2026. – Т. 9. – №. 2. – С. 38-52.
17. Zamanovna S. S., Dilshodovich X. H. MITOXONDRIAL ROS VA PH: NETOZNING NADPH-OKSIDAZADAN MUSTAQIL YO'LLARI //JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2026. – Т. 9. – №. 2. – С. 1-16.
18. Abdivohid o'g'li X. S. et al. DIABET VA METABOLIK SINDROMDA LEYKOTSIT “PRIMINGI” ENDOTELIY GLIKOKALIKSI, KAPILLYAR RAREFAKSIYA VA PERIFERIK ANGIOPATIYA //Latin American journal of education. – 2026. – Т. 6. – №. 1. – С. 265-277.
19. Abdivohid o'g'li X. S. et al. AUTOIMMUN VASKULITLARDA LEYKOTSITLAR ROLINING TOMIR DEVORI QATLAMLARIDAGI (INTIMA, MEDIA, ADVENTITSIYA) SHIKASTLANISH KO ‘RINISHLARIGA TA’SIRI //Latin American journal of education. – 2026. – Т. 6. – №. 1. – С. 283-293.
20. Abdivohid o'g'li X. S. et al. IMMUNOTROMBOZ VA MIKROTOMIRLAR ANATOMIYASI NETOZISNING TOMIR O ‘TKAZUVCHANLIGI VA TROMBOGENEZGA TA’SIRI //Latin American journal of education. – 2026. – Т. 6. – №. 1. – С. 254-264.
21. Abdivohid o'g'li X. S. et al. LEYKOTSIT ADGEZIYASI VA DIAPEDEZI BUZILISHLARI KAPILLYAR-PERIVASKULYAR TUZILMALAR FUNKSIYASIGA TA'SIRI VA KLINIK AHAMIYATI //Latin American journal of education. – 2026. – Т. 6. – №. 1. – С. 243-253.
22. Abdivohid o'g'li X. S. et al. MONOTSIT/MAKROFAG DISBALANSI VA ATEROSKLEROZ BLYASHKA BARQARORLIGI VA TOMIR LÜMENI TORAYISHIDAGI O ‘ZGARISHLARNING PATOFIZIOLOGIK O ‘RINLARI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2026. – Т. 10. – №. 1. – С. 77-86.
23. Abdivohid o'g'li X. S. et al. MONOTSIT/MAKROFAG DISBALANSI VA ATEROSKLEROZ BLYASHKA BARQARORLIGI VA TOMIR LÜMENI TORAYISHIDAGI O ‘ZGARISHLARNING PATOFIZIOLOGIK O ‘RINLARI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2026. – Т. 10. – №. 1. – С. 77-86.
24. Abdivohid o'g'li X. S., Dilshod ogli X. H., Hamdam o'g'li E. L. LEYKOTSITLAR, QON–MIYA TO ‘SIG ‘I BUZILISHI VA NO-REFLOW FENOMENINING SEREBROVASKULYAR PATOLOGIYALARDAGI ANATOMIK O ‘RNI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2026. – Т. 10. – №. 1. – С. 87-97.
25. Abdivohid o'g'li X. S. et al. SEPSISDA LEYKOTSIT JAVOBINING IZDAN CHIQISHI, GLIKOKALIKSNING PARCHALANISHI, KAPILLYAR OQIM GETEROGENLIGI VA ORGAN PERFUZIYASINING ANATOMIK ASOSLARI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2026. – Т. 10. – №. 1. – С. 54-65.
26. Abdivohid o'g'li X. S. et al. O ‘SMALAR MIKRO-MUHITIDA LEYKOTSIT DISFUNKTSIYASI, ANORMAL ANGIOGENEZ, TOMIR MORFOLOGIYASINING BUZILISHI VA METASTAZNING ANATOMIK YO ‘LLARI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2026. – Т. 10. – №. 1. – С. 66-76.
27. Abdivohid o'g'li X. S., Dilshod ogli X. H., Elbekovich A. N. LEYKOTSIT DISFUNKTSIYASI, ENDOTELIAL SHIKASTLANISH VA YALLIG ‘LANISHDAN TOMIR DEVORI QAYTA QURILISHIGACHA BO ‘LGAN PATOLOGIK JARAYONLARNING INTEGRATSIYASI //Latin American journal of education. – 2026. – Т. 6. – №. 1. – С. 232-242.
28. Шотурсунова М. А., Ахмедова Д. Б. ДИНАМИКА МЕТАБОЛИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ И УРОВНЯ HBA₁C В СЫВОРОТКЕ КРОВИ ПРИ АЛЛОКСАН-ИНДУЦИРОВАННОМ ДИАБЕТЕ У ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫХ ЖИВОТНЫХ //Medical journal of Uzbekistan. – 2025. – Т. 1. – №. 2. – С. 311-316.
29. Sayfutdinova Z. A. et al. FLAVONOIDLARNING BIOLOGIK FAOLLIGI VA ULARNING GIPOLIPIDEMIK PREPARATLAR SIFATIDA QO'LLANILISHI IMKONIYATLARI //Лучшие интеллектуальные исследования. – 2025. – Т. 44. – №. 5. – С. 33-41.
30. Иноятова Ф. Х. и др. Некоторые механизмы гипохолестеринемического действия сульфапорина //Вестник ТМА. – 2011. – №. 3. – С. 19-22.
31. Akhmedova D., Mahmudova M. Features of structural and functional changes of the heart in patients with coronary heart disease and diabetes mellitus //Atherosclerosis. – 2023. – Т. 379. – С. S141.
32. Ахмедова Д., Абидова М. Патология почек при орфанных заболеваниях у детей //Педиатрия. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 363-365.
33. Хамракулова М. А., Хаширбаева Д. М., Ахмедова Д. Б. Профессиональные болезни, вызываемые воздействием промышленной пыли (пневмокониозы) //Авиценна. – 2016. – Т. 1. – №. 9. – С. 35-37.
34. Sayfutdinova Z. et al. Role of domestic amino acid blood substitute on metabolic disorders and endogenous intoxication in experimental toxic hepatitis. – 2024.
35. Эшчанова Д. Б., Сабирова Р. А., Исраилов Р. И. Морфологические и морфометрические изменения стенки аорты под влиянием флатерона при развитии экспериментальной гиперхолестеринемии //Врач-аспирант. – 2009. – Т. 34. – №. 7. – С. 532-540.
