ADA FERMENTINING IMMUNOPATIYALARDAGI BIOKIMYOVIY AHAMIYATI

Authors

  • Alimov Sobir Muxammad o‘g‘li Toshkent davlat tibbiyot universiteti assistenti1 Author
  • Zokirova Laziza Muzaffar qizi Toshkent davlat tibbiyot universiteti, pediatriya yo`nalishi 2-kurs talabasi Author
  • Husanova Mohina Anvarjon qizi Toshkent davlat tibbiyot universiteti, pediatriya yo`nalishi 2-kurs talabasi Author

Keywords:

Adenozin deaminaza, og‘ir kombinatsiyalangan immunodefitsit, neyrodevlopmental buzilishlar, gematopoetik ildiz hujayra transplantatsiyasi, gen terapiyasi, o‘pka alveolyar proteinozi

Abstract

Adenozindeaminaza fermenti purin metabolizmining muhim komponenti bo‘lib, adenozin va deoksiaadenozinning inosinga parchalanishini katalizlaydi. Ushbu fermentning yetishmovchiligi immun tizimining ishlashiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki limfotsitlar, ayniqsa T-hujayralar adenozin deaminaza faoliyatiga yuqori sezuvchan bo‘ladi. adenozin deaminaza yetishmovchiligi natijasida toksik metabolitlar, xususan deoksiaadenozin trifosfatlar, limfotsitlarning proliferatsiyasi va funksiyasini inhibe qiladi, bu esa og‘ir kombinatsiyalangan immunodefitsit  bilan bog‘liq immunopatiyaga olib keladi.Biokimyoviy jihatdan, adenozin deaminaza fermentining defitsiti sitotoksik metabolitlar yig‘ilishiga olib keladi, buning natijasida T- va B-limfotsitlar soni kamayadi, immun javobning samaradorligi pasayadi va infektsiyalarga qarshi himoya zaiflashadi. Shuningdek, adenozin deaminaza yetishmovchiligi yallig‘lanish, neyrodevlopmental buzilishlar va o‘pka alveolyar proteinoz kabi ekstralimfatik belgilar bilan ham bog‘liq. Adenozin deaminaza defitsitining klinik ko‘rinishlari odatda chaqaloqlik davrida namoyon bo‘ladi, bemorlar tez-tez doimiy bakterial, virusli va zamburug‘li infektsiyalar bilan uchrashadi. Diagnostikada adenozin deaminaza faoliyatini o‘lchash, purin metabolitlarining darajasini aniqlash va genetik tahlil muhim ahamiyatga ega.Davolash strategiyalari orasida enzim almashtirish terapiyasi, gematopoetik ildiz hujayra transplantatsiyasi va gen terapiyasi mavjud. Enzim almashtirish terapiyasi qisqa muddatli immun tiklanish va simptomlarni kamaytirishga yordam beradi, lekin doimiy davolashni talab qiladi. Gematopoetik ildiz hujayra transplantatsiyasi uzoq muddatli va samarali immun tiklanish imkonini beradi, ayniqsa mos donor mavjud bo‘lsa. Yaqinda amalga oshirilgan gen terapiyasi autolog hujayralarda genetik defekti to‘g‘rilash orqali immunologik va klinik samaradorlikni ko‘rsatmoqda.

References

1. Whitmore K. V., Gaspar H. B. “Adenosine Deaminase Deficiency – More Than Just an Immunodeficiency.” Frontiers in Immunology. 2016; **7:**314.

2. Secord N. L., Hartog N. L. “Review of Treatment for Adenosine Deaminase Deficiency (ADA) Severe Combined Immunodeficiency (SCID).” Journal of Clinical Immunology. 2022.

3. — “Adenosine Deaminase (ADA)-Deficient Severe Combined Immune Deficiency (SCID): Molecular Pathogenesis and Clinical Manifestations.” Clinical & Experimental Immunology. 2017.

4. Hirschhorn R., Martiniuk F., Roegner‑Maniscalco V., va boshqalar. “Genetic heterogeneity in partial adenosine deaminase deficiency.” The Journal of Clinical Investigation. 1983.

5. Borkowsky W. va boshqalar. “Erythrocyte Adenosine Deaminase Deficiency without Immunodeficiency: Evidence for an Unstable Mutant Enzyme.” The Journal of Clinical Investigation. 1979;64(4):1130–1139.

6. — “Adenosine Deaminase Deficiency.” GeneReviews®, NCBI Bookshelf. (ko‘p‑tomli sharh)

7. — “Adenosine deaminase deficiency: a review.” Orphanet Journal of Rare Diseases. 2018;13:65.

8. — “Adenosine deaminase deficiency.” Seminars in Hematology. 1998;35(4):291–298.

9. — “Adenosine deaminase deficiency: clinical expression, molecular basis, and therapy.” Molecular Therapy. 2006;14(4):505–513.

10. — “Update on gene therapy for adenosine deaminase-deficient severe combined immunodeficiency.” Journal of Medical Genetics / relevant review. 2009.

11. — “Patients with adenosine deaminase deficiency surviving after hematopoietic stem cell transplantation are at high risk of CNS complications.” Blood. (publikatsiya, transplantatsiya natijalari)

12. — “New insights into the pathogenesis of adenosine deaminase‑severe combined immunodeficiency and progress in gene therapy.” Review article.

13. — “Development of gene therapy: potential in severe combined immunodeficiency due to adenosine deaminase deficiency.” Molecular Therapy. 2012; (yil).

14. — “Adenosine deaminase (ADA) deficiency in cells derived from humans with severe combined immunodeficiency is due to an aberration of the ADA protein.” Nucleic Acids Research. 1984.

15. Boshqa klinik va immunologik pustoy xususiyatlarni o‘rganadigan sharh va klinik ma’lumotlar: “Adenosine Deaminase Deficiency in Adults.” Blood. (ADA yetishmovchiligi kattalarda)

Published

2026-02-07